De SHUHARI-filosofie en het leerproces

Ik schrijf dit stuk aan de hand van mijn vorige blog waarbij ik de Japanse term “Shuhari” opperde. Shuhari staat voor de drie fasen van het groeiproces en het leek mij een goed idee om hier vandaag eens wat dieper op in te gaan. Dit keer maak ik symbolisch gebruik van het groeiproces van de bonsai. Voor diegene die mijn vorige blog gemist hebben, heb ik hieronder een beknopte uitleg uiteen gezet.

Shuhari, de drie stappen van het groeiproces

In Japan kent men de shuhari-filosofie dat gebruikt wordt om het groeiproces in drie stappen mee aan te duiden. ‘Shu’ staat voor het begin van het leerlingschap; de leraar doceert en begeleidt de leerling. ‘Ha’ staat voor het ontwikkelingsproces van de leerling waarop hij/zij zelf keihard aan de slag gaat met alles wat er geleerd is en nog verbetert dient te worden. Men volhard als het ware in de opgedane kennis en begint aan een intensief polijstingsproces. ‘Ri’ staat voor het zelfstandig zijn en ‘klaar zijn’ met dit proces. Dit is de fase waarin de leerling de meester wordt en anderen gaat helpen met hun ‘Shu’ fase. In zekere zin is dit geheel vergelijkbaar met de ouder-kind-relatie en het volwassen worden.

Bonsaibomen worden sinds The Karate Kid films uit de jaren ‘80 nog steeds regelmatig geassocieerd met de karatewereld. Mr. Miyagi (gespeeld door acteur Noriyuki Pat Morita) was een fervent bonsai-liefhebber en uitte meerdere malen prachtige levensfilosofiën uit die in relatie stonden tot zijn hobby. Echte wilde bonsaibomen zijn zelfs in Azië zeer zeldzaam en zijn vele tienduizenden euro’s waard. Vrijwel alle bonsai die we in winkels aantreffen zijn dan ook gestekt, gesnoeid en geleid met koperdraad. Precies zoals ouders, grootouders en leraren hun kinderen en leerlingen met wijze raad, tips en adviezen begeleiden om een bepaalde richting op te groeien (Shu).

Deze wijze raad, ofwel geestelijke voeding, komt – net zoals regen de wortels van de bomen van water voorziet – vrijwel altijd van boven ofwel van hogere hand zoals ouders, ouderen en leraren. De levenscyclus waarmee Moeder Natuur ons al eeuwen bediend. In de tienertijd raken pubers vaak rebels en beginnen zij zich tegen alles om hen heen te verzetten. Net als karateleerlingen die klaar zijn voor een volgend niveau zich kunnen beginnen te vervelen. Dan is het net als bij het kweken van bonsai van belang om tijdig de te krappe pot te vervangen door een pot die meer ruimte biedt voor de groei van de wortels. Bij bonsaipotten is het tevens essentieel dat er gaten voor de waterafvoer in de bodem zitten anders ‘verdrinkt’ de bonsai letterlijk. Net als tieners en karateka in hun eigen zoektocht naar kennis en levensvragen figuurlijk kunnen ‘verdrinken’ (lees: overstuur of oververmoeid raken) indien zij niet op tijd hun rust en vertier nemen. Zij dienen daarbij goed te worden begeleid door hun ouders en leraren. Vraagstukken of hun vriendje of vriendinnetje wel of niet goed genoeg voor hen is, over welke sport te beoefenen, welke school te kiezen en  welke leraar het beste voor hen zou zijn maken allen deel uit van dit groeiproces. Maar net zoals de appel niet ver van de boom valt, dienen de antwoorden  meestal op relatief korte afstand van het probleem te worden gezocht.  

Noriyuki Pat Morita in de rol van karatemeester Mr. Miyagi.

Op een avond woonde ik uit interesse een avond bij van een bonsaihoudersclub in ‘s-Hertogenbosch. Niet dat ik bonsai kweek of de intentie had om dit te gaan doen maar ik was eenvoudigweg door een kennis uitgenodigd. Daar stak ik een aantal praktische tips op van de aanwezige bonsaiexperts die ik direct wist te vertalen naar het leerproces binnen de martial arts en het leven. De bonsai-les van die avond ging namelijk over het groeien van sterke bonsaisoorten op een zacht-houten (zwakke) ondergrond en van zwakke bonsaisoorten op een hard-houten (sterke) ondergrond. Hiermee wordt het principe bedoelt dat de wortels van een bonsai in, om en op een andere houtsoort kunnen groeien. Terugvertaald naar de principes van de kosmos moest ik meteen denken aan de lessen over yin & yang en de relaties tussen mensen onderling.

Balans is het codewoord van Moeder Natuur. Maar een perfecte staat van balans is niet voor alle mensen een dagelijkse aangelegenheid. Sommige mensen hebben nu eenmaal een zwak karakter en hebben dus baat bij een partner met een sterker karakter. Andersom geldt precies hetzelfde principe. Hierdoor kan het soms lijken – of eenvoudigweg zo zijn – dat één van de twee partners wat bazig over kan komen. Maar soms is deze ogenschijnlijk scheve balans nodig om verder te groeien. Een zeer intelligent persoon zou bij het aangaan van een relatie met een veel minder intelligent persoon mogelijk een enorme uitdaging te wachten staan. De intelligente persoon zou misschien zijn of haar niveau regelmatig moeten verlagen om tot de minder intelligente persoon door te kunnen dringen. Een minder intelligent persoon zal door de jaren heen hierdoor automatisch verstandelijk groeien en als het ware worden opgetild naar een hoger intelligentie-niveau. Het groeit op een harde solide ondergrond. Daarentegen voedt ook de harde, solide ondergrond zich onbewust en op natuurlijke wijze aan de zachte bonsaisoort. Evenals de intelligente mens zich rationeel bekommerd om en voedt vanuit de natuurlijke behoefte om te dienen, zo dienen emotioneel zachtaardige mensen weer op hun beurt door de rationele mens emotioneel (EQ) te verzorgen. Ook sterke bonsai (intelligente personen) kunnen dus stevig wortel schieten  (groeien) op zwak hout (minder intelligente personen).

Maar zoals ook het groeiproces van iedere bonsai, kan ook iedere relatie tijdens het groeiproces aan een ongebalanceerde voeding ten onder gaan. Niet alleen een gebalanceerd voedingspatroon (verzorging, regelmaat en zekerheid) vormt de balans voor een gezond groeiproces van de bonsai. Zo ook de hoeveelheid daglicht (warmte), wind (variatie, lichamelijke beweging), beschutting (veiligheid, rust en bescherming) en het snoeien van overbodige takjes en bladeren (verwijderen van overbodige, energieverspillende, stress veroorzakende factoren) dragen bij aan het succes of de ondergang van een ieders groeiproces. Maar wanneer zowel intelligentie en emotie, hard- en zachtaardigheid bereid zijn elkaar op gepaste wijze aan te vullen en van elkaar te leren, dan kan men in de loop der jaren een ongekend prachtige bonsai (relatie) creëren. 

Daarentegen kunnen (alleen bij de mens) magnetische pluspolen ook andere pluspolen aantrekken en minpolen andere minpolen. Daar waar een magnetische, scheikundige kracht direct tegen begint te werken, willen mensen dergelijke tegenstrijdige gevoelens weleens negeren en in de een of andere vorm van relatie stappen. Een situatie die natuurkundig gezien gedoemd is om te mislukken.   In het kader van deze blog lijkt vooral de factor leraar-leerling van belang te zijn maar niets is minder waar. Ieder mens kan op ieder moment van de dag van een ander mens of zelfs dier wat leren. Men zou er dan ook goed aan doen om deze tekst vanuit die visie te benaderen.

“De ware wetenschap van de krijgskunsten betekent dat je deze dient te beoefenen op een manier waarop deze op ieder moment van nut zijn, en deze te onderwijzen op een manier zodat zij nuttig zijn in alle dingen”.  

– Miyamoto Musashi – 

In de vele jaren die ik lesgeef in de oosterse krijgskunsten heb ik een aantal keren leerlingen bij mij over de vloer gekregen die ik helemaal niet zag zitten. Slechts twee keer heb ik zo’n leerling weggestuurd omdat ik zag dat het onbegonnen werk was om nog iets aan hun inzichten te veranderen. Foute mensen ofwel ‘dood hout’ om het maar in de context van dit verhaal te noemen. In veruit de meeste gevallen hou ik wel van een uitdaging want daar waar waar velen een kant en klare bonsai kopen ben ik in deze maar al te graag bereid er zelf een te leiden. Ik kan mij een reeks leerlingen herinneren die allen met zeer uiteenlopende problemen bij mij op de les verschenen. Twee van hen hadden door een nare jeugd met ernstige agressieproblemen opgebouwd. Pure frustratie en wantrouwen tegen de wereld om hen heen. Zij vochten veel op straat. Het waren zelf geen verkeerde jongens althans geen ruziezoekers, maar zij weigerden opzij te gaan voor kwaadwillenden. Dit probleem was voor mij zeer herkenbaar. Zelf was ik immers ook opgegroeid op een harde ondergrond, maar had ik dit probleem gelukkig al lange tijd geleden overwonnen. Ik weet nog hoe één van hen mij vertelde dat hij via via gehoord had dat ik hem met dit probleem zou kunnen helpen. Dat ervoer ik als een groot compliment. Beiden slaagden uiteindelijk in hun doelstelling, namelijk om hun balans met het zachte terug te vinden en een van hen werd later zelfs een van mijn assistenten. Een voorbeeldleerling.

Op de bladeren en vruchten na vertoont een boom aan de bovenzijde (buitenzijde) vergelijkingen met zijn onderzijde (binnenzijde)

Ook mensen met autisme bleken verscheidene keren goede baat te hebben bij karatelessen. Zij werden zelfverzekerder en leerden vaak beter omgaan met het idee dat nu eenmaal niet alles duidelijk kan zijn. In tegenstelling tot de zekerheid die autisten zo hard nodig hebben, gebruikte ik soms doelbewust verwarringstactieken. Mijn overtuiging in de context van het bonsaiverhaal is dan ook dat er door een goed leraar altijd naar een gebalanceerde verhouding moet worden gezocht tussen een harde aanpak (bij zachtaardige leerlingen) en een zachte aanpak (hardhandige leerlingen), tussen onophoudelijk leren doorzetten (luiheid ontnemen, discipline versterken) of juist leren om op tijd rust te nemen (fanatisme indammen), tussen een rechtstreekse aanpak (confrontatietactiek bij zelfmedelijden) of een indirecte aanpak (bij ernstig gekwetsten) van een emotioneel probleem, tussen het scheppen van verwarring (bij mensen die een buitenproportionele behoefte aan zekerheid hebben zoals autisten) of juist duidelijkheid (bij mensen die in verwarring leven). Meebewegen is belangrijk maar regelmatig tegenwind geven is hierin minstens zo belangrijk. Vergeet niet dat alle bomen aan hun dagelijkse gymnastiek toekomen door de (tegen)wind die hen vitaal en fit houdt.

Om deze reden werken veel oosterse meesters dan ook graag met korte raadsels, zoals bijvoorbeeld de zogenaamde koans uit het Zen-Boeddhisme. Overenthousiaste leerlingen kunnen zich hierdoor met een kluitje het riet ingestuurd voelen, maar dit is dus met een reden. Door een leerling tot denken aan te zetten is hij verplicht om de nodige rust en bezinning te aanvaarden. In mijn uitgave “Kempo Karate. De weg naar meesterschap” legde ik eerder het een en ander uit over de dodelijke en niet dodelijke muizenval. Dit verhaal ging over goede en verkeerde keuzes maken binnen de budo- of vechtsport en over de begeleidende rol hierin van leraren, medeleerlingen en ouders. Iedere authentieke martial art haalt namelijk het beste in je naar boven. Altijd. Is dat niet het geval dan weet je dat je op het verkeerde spoor zit of een verkeerde leraar in de arm hebt genomen en is het van belang tijdig van rails te wisselen. Het antwoord ligt meestal op relatief korte afstand van het probleem.

Dat de bonsai weleens wordt vergeleken met het ‘Shuhari’ principe is niet zo vreemd. De vertakkingen van het wortelachtige zenuw-, spier- en aderstelsel van het menselijk lichaam lijken op de wortels van een boom. (foto: tentoonstelling Bodies)

Het grootste handicap van tieners, en dus zo ook jonge leerlingen binnen de martial arts, is dat zij regelmatig weigeren te luisteren naar hun ouders of hun leraar. Het is daarbij hun goed recht om niets in dit leven voor lief aan te nemen. Doch, wanneer een groeiende bonsai voortdurend het water uit de hemel zou weigeren, zou hij uitdrogen en uiteindelijk opdrogen. Tieners en beginnende leerlingen doen er dan ook goed aan te beseffen dat zij zichzelf vroeg of laat in minder goede staat zullen aantreffen indien zij voortdurend weigeren om adviezen van hogere hand tot zich te nemen. Niet alleen van hun sensei (leraar) maar ook van de assistenten. Zo nu en dan kunnen bonsaibomen er juist sterker van worden indien zij enige tijd van water verstoken blijven (verwarring, dolen), maar uitgedroogde bonsaibomen (ontspoorde tieners of leerlingen) zullen de samenleving op geen enkele manier van nut zijn. Want wie tegen de cyclus van Moeder Natuur in gaat komt er vroeg of laat achter dat hij als een vis tegen de stroming inzwemt. Een strijd die een ieder vroeg of laat zal verliezen. En het frappante is dat er ook in dit verlies telkens weer een wijze les van Moeder Natuur verscholen ligt.

“Verbeelding is belangrijker dan kennis omdat kennis gelimiteerd is aan alles wat we weten en begrijpen,
terwijl verbeelding de hele wereld omarmd en
al wat er te weten en te begrijpen valt.
Het ware teken van intelligentie is niet kennis maar verbeeldingskracht”.

– Albert Einstein –

Zoals de wortels bomen voeden en het (visueel gelijkende) ader- en zenuwstelsel de mens, zo voeden (visueel gelijkende) bliksemschichten de lucht met triljarden luchtzuiverende ionen. Alles is één.

In ons vorige huis hadden wij een hal met een wand die was opgebouwd uit kleine houten strips. En ondanks dat dit hout al vele jaren dood en reukloos is, begon het direct zodra het buiten begon te  regenen weer naar vers hout te ruiken. Alsof het na al die jaren steeds weer ontwaakte, snakkend naar het voedende natuurelement dat het voorheen leven schonk, namelijk water. Ik wil hierin alles behalve zweverig overkomen want dat is iets waar ik oprecht een hekel aan heb. Maar ik kan het niet anders omschrijven. Het bleef telkens weer een bijzondere gewaarwording dat ook door familie en vrienden die ons bezochten niet onopgemerkt bleef. En zo beseft men telkens weer dat het ene gelijk aan alles is en dat alles gelijk is aan dat ene. De verborgen lessen van de kosmos die eigenlijk niet eens zo verborgen zijn…. Men moet alleen er voor open willen staan om deze te willen zien.

Patrick Baas
Kyoshi, 7e dan.
(professor in de martial arts)

Share Button